แนวคิดการพัฒนาทักษะชีวิตในระบบการศึกษาขั้นพื้นฐาน

 
                               หลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน  พุทธศักราช  2551  ได้กำหนดทักษะชีวิตเป็นสมรรถนะสำคัญ  ที่ผู้เรียนทุกคนพึงได้รับการพัฒนา  เพื่อให้ครูและผู้ที่เกี่ยวข้องมีแนวทางในการเสริมสร้างทักษะชีวิตให้แก่นักเรียน  สอดคล้องกับหลักสูตรและองค์ประกอบทักษะชีวิตที่องค์การอนามัยโลกกำหนด  ในการนี้  สพฐ.  ได้กำหนดความหมายและองค์ประกอบทักษะชีวิตไว้ดังนี้
                                ทักษะชีวิต  เป็นความสามารถของบุคคลที่จะจัดการกับปัญหาต่างๆรอบตัวในสภาพสังคมปัจจุบัน  และเตรียมพร้อมสำหรับการปรับตัวในอนาคต
                                องค์ประกอบของทักษะชีวิต  สพฐ. ได้กำหนดองค์ประกอบทักษะชีวิตไว้  4 องค์ประกอบ  ดังนี้
                               1. การตระหนักรู้และเห็นคุณค่าในตนเองและผู้อื่น  หมายถึง  การรู้จักความถนัดความสามารถ  จุดเด่นจุดด้อยของตนเอง  เข้าใจความแตกต่างของแต่ละบุคคล  รู้จักตนเอง  ยอมรับ  เห็นคุณค่าและภาคภูมิใจในตนเองและผู้อื่น  มีเป้าหมายในชีวิต  และมีความรับผิดชอบต่อสังคม
                              2. การคิดวิเคราะห์  ตัดสินใจ  และแก้ปัญหาอย่างสร้างสรรค์  หมายถึง  การแยกแยะข้อมูลข่าวสาร  ปัญหา  และสถานการณ์รอบตัว  วิพากษ์วิจารณ์และประเมินสถานการณ์รอบตัวด้วยหลักเหตุผลและข้อมูลที่ถูกต้อง  รับรู้ปัญหา  สาเหตุของปัญหา  หาทางเลือกและตัดสินใจแก้ปัญหาในสถานการณ์ต่างๆ  อย่างสร้างสรรค์
                               3. การจัดการกับอารมณ์และความเครียด  หมายถึง  ความเข้าใจและรู้เท่าทันภาวะอารมณ์ของบุคคล  รู้สาเหตุของความเครียด  รู้วิธีผ่อนคลาย  หลีกเลี่ยงและปรับเปลี่ยนพฤติกรรมที่จะก่อให้เกิดอารมณ์ไม่พึงประสงค์ไปในทางที่ดี
                               4. การสร้างสัมพันธภาพที่ดีกับผู้อื่น  หมายถึง  การเข้าใจมุมมอง  อารมณ์  ความรู้สึกของผู้อื่น  ใช้ภาษาพูดและภาษากาย  เพื่อสื่อสารความรู้สึกนึกคิดของตนเอง  รับรู้ความรู้สึก  นึกคิดและความต้องการของผู้อื่น  วางตัวได้ถูกต้อง  เหมาะสมในสถานการณ์ต่างๆ  ใช้การสื่อสารที่สร้างสัมพันธภาพที่ดี  สร้างความร่วมมือและทำงานร่วมกับผู้อื่นได้อย่างมีความสุข
                                กิจกรรมการสร้างและพัฒนาทักษะชีวิต
                                กิจกรรมที่จะสร้างและพัฒนาทักษะชีวิตต้องเป็นกิจกรรมที่มุ่งเน้นผู้เรียนเป็นสำคัญ  ผู้เรียนเป็นผู้ได้รับประโยชน์จากการเรียนรู้  ซึ่งลักษณะของกิจกรรมที่มีประสิทธิภาพในการสร้างและพัฒนาทักษะชีวิตผู้เรียน  มีดังนี้
                                1. กิจกรรมที่ผู้เรียนมีส่วนร่วมค้นพบความรู้หรือสร้างความรู้ด้วยตนเอง  ซึ่งจะทำให้ผู้เรียนเกิดทักษะชีวิตในด้านการคิดวิเคราะห์  การตัดสินใจและแก้ปัญหาอย่างสร้างสรรค์  ในการบูรณาการหรือสอนแทรกทักษะชีวิตใน  8 กลุ่มสาระการเรียนรู้  สามารถพัฒนาทักษะชีวิตด้วย  เทคนิคคำถาม  R – C – A  โดยครูหรือผู้จัดกิจกรรม  เป็นผู้ตั้งคำถามหลังจากเสร็จสิ้นกิจกรรมการเรียนรู้  เพื่อให้ผู้เรียนเปิดเผยตัวเอง  ผ่านการสะท้อนความรู้สึกหรือมุมมอง  (Reflect)  ได้คิดเชื่อมโยงความรู้ใหม่กับประสบการณ์เดิมของผู้เรียน  (Connect)  และได้ประยุกต์ความรู้นั้น  (Apply)  ไปใช้ในชีวิตจริงของผู้เรียน
                                2. กิจกรรมที่ผู้เรียนได้ทำกิจกรรมร่วมกัน  ได้ลงมือกระทำกิจกรรมลักษณะต่างๆ  ได้ประยุกต์ใช้ความรู้  เช่น  กิจกรรมทัศนศึกษา  กิจกรรมค่าย   กิจกรรมวันสำคัญ  กิจกรรมชมรม/ชุมนุม  กิจกรรมโครงงาน/โครงการ   กิจกรรมจิตอาสา  เป็นต้น  กิจกรรมเหล่านี้จะทำให้ผู้เรียนเกิดการพัฒนาทักษะชีวิตดังนี้
                               2.1  ได้เสริมสร้างสัมพันธภาพและใช้ทักษะการสื่อสาร  ได้ฝึกการจัดการกับอารมณ์และความเครียด  ของตนเอง
                               2.2  ได้รับฟังความคิดเห็นของผู้อื่น  ทำให้เข้าใจผู้อื่น  นำไปสู่การยอมรับความคิดเห็นผู้อื่น  รู้จักไตร่ตรอง  ทำความเข้าใจและตรวจสอบตนเอง  ทำให้เข้าใจตนเองและเห็นใจผู้อื่น
                                2.3  ได้รับการยอมรับจากกลุ่ม  ได้แสดงออกด้านความคิด  การพูด  และการทำงาน  มีความสำเร็จ  ทำให้ได้รับคำชม  เกิดเป็นความภูมิใจและเห็นคุณค่าตนเอง  นำไปสู่ความรับผิดชอบ  ทั้งต่อตนเองและสังคม
                                การพัฒนาเสริมสร้างทักษะชีวิตเป็นภูมิคุ้มกันชีวิตให้แก่เด็กและเยาวชน  จึงเป็นภารกิจสำคัญของสถานศึกษาขั้นพื้นฐาน  ที่จะต้องจัดการเรียนการสอนตามหลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน  พุทธศักราช  2551  โดยเสริมสร้างทักษะชีวิตให้มากที่สุด  ทั้งใน  8  กลุ่มสาระการเรียนรู้และกิจกรรมพัฒนาผู้เรียน
                                จุดเน้นการพัฒนาทักษะชีวิตในระบบการศึกษาขั้นพื้นฐาน
                                สพฐ. กำหนดให้สถานศึกษาต้องพัฒนาและเสริมสร้างทักษะชีวิต  ด้วยการจัดการเรียนการสอนและจัดกิจกรรมพัฒนาผู้เรียนที่เสริมสร้างทักษะชีวิต  ให้ผู้เรียนเกิดพฤติกรรมตามวัยในแต่ละชั้นปีดังต่อไปนี้
ระดับประถมศึกษา
ชั้น  ป.1  รู้จักตนเอง
ชั้น  ป. 2  ยอมรับความแตกต่างระหว่างตนเองกับผู้อื่น  และรู้จักควบคุมอารมณ์ของตนเอง
ชั้น  ป.3  มองตนเองและผู้อื่นในแง่บวกและจัดการกับอารมณ์ของตนเองได้
ชั้น  ป.4  เคารพสิทธิของตนเองและผู้อื่น
ชั้น  ป.5  รักและเห็นคุณค่าในตนเองและผู้อื่น
ชั้น  ป.6  ภาคภูมิใจเชื่อมั่นในตนเองและผู้อื่น
ระดับมัธยมศึกษาตอนต้น
ชั้น  ม.1  รู้ความถนัด  ความสามารถ  และบุคลิกภาพของตนเอง
ชั้น  ม. 2  ทำงานร่วมกับผู้อื่นบนพื้นฐานความเป็นประชาธิปไตย  และมีจิตอาสาช่วยเหลือสังคม
ชั้น  ม. 3  มีทักษะในการแสวงหาและใช้ข้อมูลให้เป็นประโยชน์กับตนเอง  รู้จักสร้างความสุขให้กับตนเองและผู้อื่น
ระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย
ชั้น  ม. 4  มีทักษะการกำหนดเป้าหมายและทิศทางการดำเนินชีวิตสู่ความสำเร็จ
ชั้น  ม. 5  วางตัวและกำหนดท่าทีได้เหมาะสมกับบุคคลและสถานการณ์  ทางความคิด
ชั้น  ม. 6  ประเมินและสร้างข้อสรุปบทเรียนชีวิตของตนเอง
 

พฤติกรรมทักษะชีวิตที่คาดหวัง  ตัวชี้วัด  ตามองค์ประกอบทักษะชีวิต  จำแนกรายชั้นปี
ชั้นประถมศึกษาปีที่ 1
................................................

 
องค์ประกอบที่ 1  การตระหนักรู้และเห็นคุณค่าในตนเองและผู้อื่น
                -  รู้จักความชอบความถนัดและความสามารถของตนเอง
ตัวชี้วัด
1.  แสดงสิ่งที่ตนเองชื่นชอบและภาคภูมิใจ
2.  แสดงความสามารถของตนเองให้ผู้อื่นรับรู้
 
องค์ประกอบที่ 2  การคิดวิเคราะห์  ตัดสินใจ  และแก้ปัญหาอย่างสร้างสรรค์
                -  รู้จักสังเกต  ตั้งคำถาม  และแสวงหาคำตอบ
ตัวชี้วัด
                3.  ตั้งคำถามที่นำไปสู่คำตอบที่เป็นแนวทางในการแก้ไขปัญหาในสถานการณ์ต่างๆ
                4.  มีทักษะในการสังเกต  และมีแนวทางหาคำตอบ
 
องค์ประกอบที่ 3  การจัดการกับอารมณ์และความเครียด
                -  รู้เท่าทันอารมณ์
ตัวชี้วัด
                5.  จำแนกอารมณ์ต่างๆที่เกิดขึ้นกับตนเองได้
                6.  แสดงอารมณ์  ความรู้สึกของตนเองได้เหมาะสมกับสถานการณ์ต่างๆ
 
องค์ประกอบที่ 4  การสร้างสัมพันธภาพที่ดีกับผู้อื่น
                -  เป็นผู้ฟังที่ดี
ตัวชี้วัด
                7.  ฟังผู้อื่นอย่างตั้งใจและรับรู้ถึงความรู้สึกและความต้องการของผู้พูด
                8.  รักษาความลับของเพื่อน
 
 
 

พฤติกรรมทักษะชีวิตที่คาดหวัง  ตัวชี้วัด  ตามองค์ประกอบทักษะชีวิต  จำแนกรายชั้นปี
ชั้นประถมศึกษาปีที่ 2
................................................

 
องค์ประกอบที่ 1  การตระหนักรู้และเห็นคุณค่าในตนเองและผู้อื่น
                -  ค้นพบจุดเด่นจุดด้อยของตนเอง
ตัวชี้วัด
1.  บอกจุดเด่นจุดด้อยของตนเองได้
2.  เลือกทำกิจกรรมตามความสนใจของตนเองร่วมกับผู้อื่นได้
                -  ยอมรับความแตกต่างระหว่างตนเองและผู้อื่น
ตัวชี้วัด
3.  ยอมรับความแตกต่างทางกาย  ทางความคิด  ความรู้สึก  และพฤติกรรมของตนเองและ
     ผู้อื่น
 
องค์ประกอบที่ 2  การคิดวิเคราะห์  ตัดสินใจ  และแก้ปัญหาอย่างสร้างสรรค์
                -  วิเคราะห์ความน่าเชื่อถือของข้อมูล  ข่าวสารได้อย่างเหมาะสม
ตัวชี้วัด
                4.  วิเคราะห์  จำแนก  แยกแยะ  ข้อมูลข่าวสารและสถานการณ์ต่างๆ  รอบตัวด้วยเหตุผล
                     ที่เชื่อถือได้
 
องค์ประกอบที่ 3  การจัดการกับอารมณ์และความเครียด
                -  ควบคุมอารมณ์ของตนเองได้
ตัวชี้วัด
                5.  ความคุมอารมณ์  ความรู้สึกของตนเองในสถานการณ์ต่างๆได้
 
องค์ประกอบที่ 4  การสร้างสัมพันธภาพที่ดีกับผู้อื่น
                -  ใช้ภาษาและกิริยาที่เหมาะสมในการสื่อสาร
ตัวชี้วัด
                6.  ใช้ภาษาพูด  ภาษากาย  ที่ทำให้ผู้อื่นผ่อนคลาย  สบายใจ  ไม่ก่อให้เกิดความขัดแย้ง
                     หรือความรุนแรงได้

พฤติกรรมทักษะชีวิตที่คาดหวัง  ตัวชี้วัด  ตามองค์ประกอบทักษะชีวิต  จำแนกรายชั้นปี
ชั้นประถมศึกษาปีที่ 3
................................................

 
องค์ประกอบที่ 1  การตระหนักรู้และเห็นคุณค่าในตนเองและผู้อื่น
                -  มองตนเองและผู้อื่นในแง่บวก
ตัวชี้วัด
1.  แสดงความรู้สึกที่ดีต่อตนเองและผู้อื่น
 
องค์ประกอบที่ 2  การคิดวิเคราะห์  ตัดสินใจ  และแก้ปัญหาอย่างสร้างสรรค์
                -  ประเมินสถานการณ์และนำไปประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวัน
ตัวชี้วัด
                2.  คาดคะเนความเสี่ยงจากสถานการณ์ที่เผชิญในชีวิตประจำวันอย่างมีเหตุผล
 
องค์ประกอบที่ 3  การจัดการกับอารมณ์และความเครียด
                -  การจัดการกับอารมณ์ตนเองด้วยวิธีการที่เหมาะสม
ตัวชี้วัด
                3.  จัดการกับอารมณ์ของตนเองที่เกิดขึ้นอย่างฉับพลันที่อาจก่อให้เกิดปัญหาด้วยวิธีการ
                   ที่เหมาะสมและสร้างสรรค์
 
องค์ประกอบที่ 4  การสร้างสัมพันธภาพที่ดีกับผู้อื่น
                -  รู้จักเอาใจเขามาใส่ใจเรา
ตัวชี้วัด
                4.  แสดงออกหรือสะท้อนความรู้สึกหรือการกระทำของตนเองที่แสดงว่าเข้าใจและใส่ใจ
                     ผู้อื่น
 
พฤติกรรมทักษะชีวิตที่คาดหวัง  ตัวชี้วัด  ตามองค์ประกอบทักษะชีวิต  จำแนกรายชั้นปี

ชั้นประถมศึกษาปีที่ 4
................................................

 
องค์ประกอบที่ 1  การตระหนักรู้และเห็นคุณค่าในตนเองและผู้อื่น
                -  เคารพสิทธิของตนเองและผู้อื่น
ตัวชี้วัด
1.  ใช้สิทธิของตนเองในโอกาสต่างๆ
2.  ไม่ละเมิดสิทธิผู้อื่น
 
องค์ประกอบที่ 2  การคิดวิเคราะห์  ตัดสินใจ  และแก้ปัญหาอย่างสร้างสรรค์
                -  มีจินตนาการและมีความสามารถในการคิดเชื่อมโยง
ตัวชี้วัด
                3.  สร้างผลงานและแสดงผลงานที่เกิดจากความคิดเชื่อมโยงและจินตนาการ
 
องค์ประกอบที่ 3  การจัดการกับอารมณ์และความเครียด
                -  มีวิธีผ่อนคลายอารมณ์และความเครียดให้กับตนเอง
ตัวชี้วัด
                4.  ผ่อนคลายอารมณ์และความเครียดด้วยวิธีการที่เหมาะสมและสร้างสรรค์
                 
 
องค์ประกอบที่ 4  การสร้างสัมพันธภาพที่ดีกับผู้อื่น
                -  รู้จักแสดงความคิดความรู้สึกความชื่นชมและการกระทำที่ดีงามให้ผู้อื่นรับรู้
ตัวชี้วัด
                5.  ชื่นชมความสำเร็จ  ความสามารถ  และการกระทำที่ดีของเพื่อน  ด้วยคำพูด  ภาษากาย 
                     หรือสัญลักษณ์ได้
                6.  กล้ายืนยันความคิด  ความรู้สึก  และเหตุผลที่ดีให้ผู้อื่นรับรู้ได้
 
 
 

พฤติกรรมทักษะชีวิตที่คาดหวัง  ตัวชี้วัด  ตามองค์ประกอบทักษะชีวิต  จำแนกรายชั้นปี
ชั้นประถมศึกษาปีที่ 5
................................................

 
องค์ประกอบที่ 1  การตระหนักรู้และเห็นคุณค่าในตนเองและผู้อื่น
                -  รักและเห็นคุณค่าในตนเองและผู้อื่น
ตัวชี้วัด
1.  ชื่นชมในความสำเร็จของตนเองและผู้อื่นได้
2.  พึ่งตนเองได้
3.  ปฏิบัติตนเป็นประโยชน์ต่อตนเองครอบครัวและสังคม
 
องค์ประกอบที่ 2  การคิดวิเคราะห์  ตัดสินใจ  และแก้ปัญหาอย่างสร้างสรรค์
                -  วิพากษ์วิจารณ์บนพื้นฐานของข้อมูลสารสนเทศที่ถูกต้อง
ตัวชี้วัด
                4.  วิพากษ์วิจารณ์ตามหลักการเหตุผลและใช้ข้อมูลสารสนเทศที่ถูกต้องสนับสนุน
 
องค์ประกอบที่ 3  การจัดการกับอารมณ์และความเครียด
                -  ยุติข้อขัดแย้งในกลุ่มเพื่อนด้วยสันติวิธี
ตัวชี้วัด
                5.  เสนอทางออกของข้อขัดแย้งในกลุ่มเพื่อนด้วยเหตุผลและข้อเท็จจริงที่ถูกต้อง  และใช้
                  วิธีการที่ถูกต้อง
 
องค์ประกอบที่ 4  การสร้างสัมพันธภาพที่ดีกับผู้อื่น
                -  รู้จักปฏิเสธต่อรองและร้องขอความช่วยเหลือในสถานการณ์เสี่ยง
ตัวชี้วัด
                6.  หลีกเลี่ยงสถานการณ์ที่เสี่ยงต่อความไม่ปลอดภัยของตนเอง 
                7.  ปฏิเสธในสิ่งที่ควรปฏิเสธโดยไม่เสียสัมพันธภาพ  หรือเสียน้ำใจ
                8.  ขอความช่วยเหลือเมื่ออยู่ในภาวะวิกฤตได้
 
 

พฤติกรรมทักษะชีวิตที่คาดหวัง  ตัวชี้วัด  ตามองค์ประกอบทักษะชีวิต  จำแนกรายชั้นปี
ชั้นประถมศึกษาปีที่ 6
................................................

องค์ประกอบที่ 1  การตระหนักรู้และเห็นคุณค่าในตนเองและผู้อื่น
                -  มีความภาคภูมิใจในตนเองและผู้อื่น
ตัวชี้วัด
1.  แสดงออกในสิ่งที่ตนเองภาคภูมิใจอย่างเหมาะสม
2.  บอก/บรรยาย/เล่าความดีหรือความภาคภูมิใจของเพื่อนให้ผู้อื่นรับรู้
                -  มีความเชื่อมั่นในตนเองและผู้อื่น
ตัวชี้วัด
3.  กล้าแสดงความคิด  ความรู้สึกและการกระทำของตนเองได้อย่างมั่นใจ
4.  ยอมรับความคิด  ความรู้สึกและการกระทำที่ดีของผู้อื่น
องค์ประกอบที่ 2  การคิดวิเคราะห์  ตัดสินใจ  และแก้ปัญหาอย่างสร้างสรรค์
                -  รู้จักวิธีการและขั้นตอนการตัดสินใจและแก้ไขปัญหาที่ถูกต้อง
ตัวชี้วัด
                5.  วิเคราะห์สาเหตุของปัญหา  และเลือกแก้ไขปัญหาด้วยวิธีการที่สร้างสรรค์ถูกต้อง
                   เหมาะสมกับสถานการณ์
องค์ประกอบที่ 3  การจัดการกับอารมณ์และความเครียด
                -  รู้จักสร้างความสุขให้แก่ตนเอง
ตัวชี้วัด
                6.  วิเคราะห์และเลือกวิธีการ/กิจกรรม  ที่ทำให้ตนเองมีความสุขได้อย่างเหมาะสม
                7.  มีอารมณ์ขัน
องค์ประกอบที่ 4  การสร้างสัมพันธภาพที่ดีกับผู้อื่น
                -  ให้ความร่วมมือและทำงานร่วมกับผู้อื่นได้อย่างสร้างสรรค์
ตัวชี้วัด
                8.  ทำงานร่วมกับผู้อื่นบนพื้นฐานความเป็นประชาธิปไตย 
                9.  ทำงานร่วมกับผู้อื่นให้ราบรื่นและมีความสำเร็จ
                -  ปฏิบัติตามกฎกติกาและระเบียบของสังคม
                10.  ปฏิบัติตามกฎ  ข้อตกลงของกลุ่ม/ชั้นเรียน/สังคม